Redmond, Washington, giữa tháng 1/2026. Thời tiết lạnh giá và xám xịt, kiểu buổi sáng mà bất kỳ ai cũng muốn nhấn nút hoãn báo thức để ngủ tiếp. Thế nhưng, tại Tòa nhà 92 thuộc khuôn viên rộng lớn của Microsoft, một nhóm kỹ sư đã có mặt từ rất sớm. Họ đang ở trong một cuộc đua vô cùng khốc liệt, và đáng ngại hơn, họ đang là những người bị tụt lại phía sau.
Đội ngũ này đang ngày đêm phát triển một sản phẩm trí tuệ nhân tạo (AI) mới hoạt động như một trợ lý cá nhân toàn năng, từ đặt vé máy bay, trả lời email cho đến việc tìm kiếm một thợ sửa ống nước uy tín trong khu vực. Họ biết rõ các đối thủ sừng sỏ khác cũng đang ráo riết làm điều tương tự.
Giữa bầu không khí căng thẳng ấy, vị thuyền trưởng Satya Nadella của Microsoft bất ngờ xuất hiện. Ông không chỉ đến để động viên, vị CEO này đến để chỉ cho họ thấy một thứ định hình lại toàn bộ cuộc chơi.
CEO của Microsoft mở laptop và khởi động một ứng dụng. Đó là một hệ thống tinh vi dùng để điều khiển và hướng dẫn nhiều tác nhân AI (AI agents) cùng lúc, được ông đặt tên là "Chain of Debate".
Khi Nadella trình diễn, các kỹ sư nhìn nhau với ánh mắt đầy kinh ngạc, giống như những chuyên gia nhận ra một CEO không chuyên hóa ra lại có năng lực coding thực thụ. Bởi lẽ, Nadella không hề nhờ ai viết hộ ứng dụng này. Ông đã tự tay tạo ra nó bằng phương pháp "vibe coding" (lập trình bằng ngôn ngữ tự nhiên nhờ sự trợ giúp của AI).
Sự phấn khích và trực tiếp tham gia của người đứng đầu đã truyền lửa mạnh mẽ cho toàn đội. Đến cuối tháng 2/2026, Microsoft chính thức tung ra Copilot Tasks, công cụ trợ lý cá nhân có khả năng tự vận hành máy tính để hoàn thành công việc. Bản mẫu gốc của Nadella đã trở thành nền tảng cho tính năng "hội đồng mô hình" (model council) cùng nhiều cấu phần quan trọng khác của Copilot.
Tuy nhiên, việc một vị CEO của tập đoàn trị giá 3.000 tỷ USD phải tự mình thức đêm viết code và can thiệp sâu vào kỹ thuật đã gián tiếp phơi bày tình thế tiến thoái lưỡng nan của Microsoft. Đây không phải là một startup non trẻ nơi CEO phải kiêm nhiệm mọi việc. Satya Nadella đang lo ngại sâu sắc về chiến lược AI của tập đoàn đến mức vào tháng 10 năm ngoái, ông đã quyết định bàn giao bớt các công việc thương mại để dồn toàn bộ tâm trí vào nghiên cứu AI, đổi mới sản phẩm và xây dựng các trung tâm dữ liệu khổng lồ.
Cơn ác mộng "SaaSpocalypse"
Nỗi lo của Nadella là hoàn toàn có cơ sở khi nhìn vào bảng điện tử của Phố Wall. Sau khi thiết lập mức đỉnh lịch sử vào tháng 10 năm ngoái, giá cổ phiếu của Microsoft đã lao dốc không phanh tới 34% chỉ trong vòng 5 tháng sau đó. Đà sụt giảm nghiêm trọng này diễn ra ngay cả khi doanh thu liên quan đến AI từ nền tảng điện toán đám mây Azure đã tăng hơn gấp đôi trong năm qua.
Microsoft đã trở thành nạn nhân lớn nhất của làn sóng "SaaSpocalypse", đợt bán tháo cổ phiếu phần mềm diện rộng do sự trỗi dậy của các tác nhân tự động viết code bằng AI. Giới đầu tư bắt đầu tin rằng các doanh nghiệp trong tương lai sẽ không còn mặn mà với việc mua giải pháp AI từ các nhà cung cấp phần mềm dạng dịch vụ (SaaS) như Microsoft nữa, thậm chí họ có thể ngừng mua các phần mềm đóng gói sẵn.
Doanh số bán các sản phẩm Copilot dành cho doanh nghiệp của Microsoft cũng đang tăng trưởng chậm hơn kỳ vọng. Hiện tại, chưa đầy 4,5% trong số 450 triệu khách hàng sử dụng bộ ứng dụng văn phòng Microsoft 365 đồng ý chi trả thêm tiền cho các tính năng Copilot.
Ở mặt trận dành cho người tiêu dùng cá nhân, lượng sử dụng chatbot Copilot đang bị bỏ lại một khoảng cách rất xa phía sau ChatGPT, Gemini và Claude. Ngay cả GitHub Copilot, từng là trợ lý viết code bằng AI dẫn đầu thị trường, giờ đây cũng bị soán ngôi bởi startup Cursor và sau đó là Claude Code.
Nhìn lại hai năm trước, Microsoft từng được ca ngợi là người chiến thắng tuyệt đối trong kỷ nguyên AI nhờ thương vụ đầu tư mang tính tầm nhìn của Nadella vào OpenAI. Microsoft khi đó nắm giữ quyền tiếp cận độc quyền vào các mô hình ngôn ngữ mạnh mẽ nhất thế giới và tích hợp chúng vào mọi ngóc ngách của hệ sinh thái phần mềm.
Muốn dùng công nghệ của OpenAI? Microsoft Azure là đám mây duy nhất cung cấp điều đó. Microsoft thậm chí còn tự tin rằng đây là cơ hội vàng để họ lật đổ đế chế tìm kiếm của Google Search. Thế nhưng, thế giới AI vận động quá nhanh, và hai năm là một khoảng thời gian đủ dài để những lợi thế ban đầu bị thổi bay hoàn toàn.
Khi liên minh tỷ USD rạn nứt và kế hoạch dự phòng đổ bể
Nguồn cơn của những rắc rối lại bắt nguồn từ chính mối quan hệ hợp tác với OpenAI, liên minh từng đưa Microsoft lên đỉnh vinh quang. Microsoft đã phát hiện ra tiềm năng của startup vùng San Francisco từ sớm với khoản đầu tư đầu tiên trị giá 1 tỷ USD vào năm 2019, trước khi nâng tổng mức cam kết lên tới 13 tỷ USD.
Tuy nhiên, sự bùng nổ ngoài sức tưởng tượng của ChatGPT vào cuối năm 2022 cùng tham vọng ngày một lớn của OpenAI đã khiến mối quan hệ này rạn nứt. Hai bên liên tục xung đột về năng lực tính toán khi OpenAI luôn đòi hỏi nhiều hơn.
Về sở hữu trí tuệ, Microsoft cho rằng đối tác chậm trễ trong việc chia sẻ các cải tiến theo hợp đồng, về việc tranh giành khách hàng khi OpenAI trực tiếp tiếp cận và chào mời các doanh nghiệp lớn vốn là khách hàng ruột của Microsoft, và gần đây nhất là tranh chấp về tỷ lệ cổ phần mà Microsoft sẽ nhận được khi OpenAI tái cấu trúc thành một công ty vì lợi nhuận.
Đỉnh điểm của sự bất an diễn ra vào tháng 11/2023, khi Hội đồng quản trị phi lợi nhuận của OpenAI bất ngờ sa thải CEO Sam Altman mà chỉ thông báo cho Nadella vài phút trước khi công bố rộng rãi. Dù Nadella đã nhanh chóng dập tắt cuộc khủng hoảng bằng cách gây áp lực đưa Altman trở lại, "sự cố 5 ngày" này đã khiến ông nhận ra mình không thể tiếp tục đặt cược toàn bộ tương lai vào một startup đầy biến động.
Kế hoạch dự phòng mang tên Mustafa Suleyman, nhà đồng sáng lập Google DeepMind, người đã rời đi để thành lập startup Inflection. Tháng 3/2024, Microsoft chi 650 triệu USD để tuyển dụng Suleyman cùng toàn bộ đội ngũ kỹ thuật của Inflection, đồng thời thành lập chi nhánh Microsoft AI (MAI) nhằm tự xây dựng các mô hình ngôn ngữ lớn làm bệ đỡ tự chủ phòng khi OpenAI gặp sự cố.
Nhưng kế hoạch này nhanh chóng vấp phải đá tảng. Thỏa thuận ràng buộc với OpenAI đã cấm Microsoft huấn luyện các mô hình vượt quá một giới hạn kích thước nhất định. Suleyman thừa nhận rằng họ chỉ được phép phát triển các mô hình ngôn ngữ nhỏ (SLM). Mô hình ngôn ngữ đa dụng đầu tiên của MAI thử nghiệm vào tháng 8/2025 có tên MAI-1 preview đạt thứ hạng rất thấp trên các bảng xếp hạng hiệu năng và chưa từng được ra mắt rộng rãi.
Đồng thời, MAI cũng thất bại trong việc đưa chatbot Copilot trở thành một cú hích tiêu dùng. Lượng người dùng hoạt động hàng tuần của Copilot dậm chân tại chỗ ở mức 20 triệu, trong khi ChatGPT bứt phá ngoạn mục lên mốc 900 triệu người dùng. Bản cập nhật lớn năm 2025 nhằm biến Copilot thành trợ lý thực thi tác vụ cũng không thể tạo ra phép màu, và phiên bản Bing tích hợp AI vẫn không hề làm lay chuyển thế thống trị của Google Search.
Trong khi đó, động cơ chính của Microsoft là các mô hình GPT của OpenAI cũng dần mất đi vị thế độc tôn. Đến đầu năm 2025, Claude của Anthropic liên tục dẫn đầu các bảng xếp hạng công nghệ và được các doanh nghiệp ưa chuộng hơn cho các tác vụ phức tạp, còn Gemini của Google lại vượt trội ở mảng xử lý thị giác. Việc chỉ phụ thuộc duy nhất vào GPT từng là bệ phóng của Microsoft giờ đây lại trở thành một chiếc xiềng xích vô hình.
Judson Althoff, Giám đốc Thương mại của Microsoft, thẳng thắn thừa nhận những sai lầm trong quá khứ. Việc đặt tên Copilot cho cả sản phẩm tiêu dùng lẫn doanh nghiệp đã gây ra sự bối rối cực độ cho khách hàng. Ông cũng thừa nhận việc Microsoft định hướng sai lầm cho đội ngũ bán hàng khi thúc đẩy cả phiên bản miễn phí lẫn trả phí của M365 Copilot, trong khi chỉ có phiên bản trả phí cao cấp mới thực sự mang lại giá trị thực tế cho doanh nghiệp.
Đặc biệt, sự xuất hiện của Claude Code vào năm 2025, công cụ có thể tự động viết toàn bộ chương trình chỉ từ mô tả sơ bộ, đã thay đổi hoàn toàn cuộc chơi. Đây không còn là một "trợ lý" (copilot) đơn thuần nữa, mà đã tiến hóa thành "một trợ lý tự thực thi" (autopilot).
Tiếp sau đó, sự ra mắt của Claude Cowork vào tháng 1/2026, một tác nhân có khả năng tự động thao tác trên các công cụ văn phòng như Excel hay PowerPoint để hoàn thành công việc, đã giáng một đòn mạnh mẽ vào Microsoft, châm ngòi cho cuộc tháo chạy của giới đầu tư và thổi bay 357 tỷ USD vốn hóa của Microsoft chỉ trong một phiên giao dịch duy nhất.
Tái cấu trúc toàn diện và triết lý "không cần thắng, chỉ cần không thua"
Đứng trước bờ vực, Satya Nadella đã quyết định thực hiện một cú tái khởi động toàn diện vào mùa thu năm 2025. Ông chuyển giao phần lớn công việc vận hành thương mại hàng ngày cho Judson Althoff để bản thân có thể toàn tâm toàn ý tập trung vào phát triển sản phẩm AI. Cấu trúc cồng kềnh của Microsoft được đập bỏ để hướng tới sự linh hoạt, tinh gọn tối đa như một startup thực thụ.
Vào tháng 3/2026, Microsoft sáp nhập hai đội ngũ phát triển Copilot dành cho người tiêu dùng và doanh nghiệp làm một. Mustafa Suleyman được chuyển sang dẫn dắt đội ngũ phát triển mô hình Superintelligence (Siêu trí tuệ) nhằm tập trung vào việc tuyển dụng nhân tài và xây dựng các mô hình biên giới lớn hơn.
Ông Jacob Andreou được bổ nhiệm làm người đứng đầu trải nghiệm Copilot toàn cầu, báo cáo trực tiếp cho Nadella. Sát cánh cùng họ là các phó chủ tịch kỳ cựu gồm Charles Lamanna, Ryan Roslansky và Perry Clarke. Mục tiêu tối thượng là xây dựng một bộ não AI duy nhất vận hành cho cả hai mảng khách hàng cá nhân và doanh nghiệp.
Quan trọng hơn hết, Microsoft đã đạt được thỏa thuận tái cấu trúc mối quan hệ với OpenAI với các điều khoản bớt ràng buộc hơn. Microsoft nắm giữ 27% cổ phần của OpenAI, đổi lại, tính độc quyền bị xóa bỏ. OpenAI giờ đây có thể hợp tác với các nhà cung cấp đám mây khác, và Microsoft cũng được tự do bắt tay với các đối thủ của OpenAI.
Ngay lập tức, Microsoft đã đầu tư 5 tỷ USD vào Anthropic, đối thủ lớn nhất của OpenAI, và đưa các mô hình Claude lên đám mây Azure để cung cấp cho các khách hàng doanh nghiệp. Khả năng tích hợp Claude đã giúp Microsoft nhanh chóng xây dựng và ra mắt giải pháp Copilot Cowork nhằm đối phó trực tiếp với các đối thủ cạnh tranh.
Tuy nhiên, Microsoft không đơn thuần là thay thế sự phụ thuộc từ startup này sang startup khác. Bước đi này thể hiện một tư duy chiến lược mới: Các mô hình AI rồi sẽ dần bị bình dân hóa (commoditized), và giá trị thực sự đối với doanh nghiệp không nằm ở "bộ não" AI, mà nằm ở hệ thống "cơ bắp" và "mạch máu" xung quanh nó.
Đó chính là nơi Microsoft nắm giữ lợi thế tuyệt đối với hệ thống phần mềm văn phòng, bảo mật, kho dữ liệu và hạ tầng điện toán đám mây sẵn có mà các doanh nghiệp không dễ gì thay thế mỗi khi có một mô hình AI mới ra đời.
Để bảo vệ biên lợi nhuận khi phải chi trả chi phí token cho các đối tác AI bên thứ ba, Microsoft đã chuyển dịch mô hình kinh doanh từ thuê bao cố định 30 USD mỗi người dùng một tháng sang mô hình định giá hỗn hợp: cung cấp một hạn mức token cố định đi kèm phí phát sinh theo lượng sử dụng thực tế.
Đồng thời, tập đoàn cũng tiến hành đợt tinh giảm nhân sự lớn nhất lịch sử vào tháng 4/2026 thông qua chương trình mua lại hợp đồng lao động đối với 7% nhân sự kỳ cựu tại Mỹ (tương đương khoảng 8.750 nhân viên) với chi phí ước tính 900 triệu USD.
Tương lai cuộc chiến Gigawatt và canh bạc trăm tỷ USD
Những tín hiệu tích cực bước đầu đã xuất hiện. Đến cuối tháng 3/2026, doanh thu của Azure đạt mức tăng trưởng 40% so với cùng kỳ năm ngoái, và mảng kinh doanh AI của tập đoàn đang trên đà cán mốc 37 tỷ USD doanh thu năm, tăng trưởng 123%. Trong số 20 triệu người dùng trả phí của M365 Copilot, có tới một phần tư được ghi nhận mới chỉ trong 4 tháng đầu năm 2026.
Mặc dù vậy, cuộc đua này vẫn tiêu tốn những khoản tiền khổng lồ. Microsoft đã chi tới 88,2 tỷ USD cho chi phí đầu tư vốn (capex) trong năm tài chính 2025 nhưng vẫn rơi vào tình trạng thiếu hụt năng lực tính toán trầm trọng.
Đến năm 2026, con số dự báo capex của Microsoft sẽ vọt lên tới 190 tỷ USD, gấp ba lần so với năm 2024. Phố Wall hiện tại vẫn chấp nhận mức chi tiêu khổng lồ này, nhưng nếu tâm lý thị trường đảo chiều, Microsoft sẽ là cái tên chịu rủi ro lớn nhất.
Để thực sự bứt phá, Satya Nadella đang đặt kỳ vọng lớn vào việc phát triển một phiên bản bảo mật dành cho doanh nghiệp của "OpenClaw", một dự án mã nguồn mở cực kỳ thành công cho phép các tác nhân AI tự trị hoạt động liên tục trong thời gian dài. Nếu thành công, đơn vị đo lường của AI sẽ dịch chuyển từ các mô hình tĩnh sang các tác nhân tự trị hoạt động 24/7.
Cuối tháng 3/2026, tại một buổi họp kín kéo dài ba ngày của đội ngũ Superintelligence tại Miami, Satya Nadella đã có bài phát biểu quan trọng trước hơn 500 nhà nghiên cứu hàng đầu về lộ trình huấn luyện các siêu mô hình AI ở quy mô "Gigawatt" nhằm đạt được sự tự chủ hoàn toàn trước năm 2030 (thời điểm Microsoft sẽ mất quyền truy cập vào công nghệ của OpenAI vào năm 2032).
Vị CEO đáng kính đã ví khoảnh khắc này giống như việc Microsoft đang "tái thành lập công ty" để thích ứng với làn sóng chuyển dịch công nghệ vĩ đại nhất lịch sử. Sau bài phát biểu, ông không rời đi mà lặng lẽ nán lại suốt ba giờ đồng hồ, đi từ bàn thảo luận này sang bàn thảo luận khác để cùng các kỹ sư vạch ra các kế hoạch hành động tiếp theo.
Rõ ràng, ở vị thế của một gã khổng lồ đang nắm giữ mọi thứ trong tay, Microsoft hiểu rằng họ có quá nhiều thứ để mất, nhưng cũng còn nguyên vẹn cơ hội để một lần nữa định hình lại tương lai của thế giới công nghệ.
*Nguồn: WSJ, BI, Fortune
