Trong khi các tiêu đề tin tức liên tục nói về sự gián đoạn nghiêm trọng, dầu mỏ vẫn tiếp tục được vận chuyển với khối lượng đáng kể.
Bên dưới bức tranh gián đoạn là một hệ thống vận chuyển "ngầm" thường được gọi là “hạm đội bóng tối” của Iran.
Ban đầu, mạng lưới này được hình thành nhằm lách các lệnh trừng phạt quốc tế. Tuy nhiên, theo thời gian, nó đã phát triển thành một hệ thống logistics phức tạp, cho phép duy trì xuất khẩu ngay cả khi các tuyến vận tải chính bị gián đoạn bởi căng thẳng địa chính trị.
Hormuz chưa đóng nhưng đã bị kiểm soát
Lưu lượng tàu thương mại thông thường được cho là đã giảm hơn 90% so với mức bình thường, đặc biệt đối với các tàu thuộc hệ thống vận tải chính thức của phương Tây hoặc các nhà xuất khẩu lớn ở vùng Vịnh.
Trong khi đó, một hệ thống song song vẫn tiếp tục hoạt động. Các tàu chở dầu liên quan đến Iran, tàu bị trừng phạt hoặc tàu có cấu trúc sở hữu phức tạp vẫn di chuyển qua khu vực này, thường được cho là nhận được sự dung thứ hoặc kiểm soát từ lực lượng hải quân Iran.
Kết quả là hệ thống vận tải dầu mỏ hiện nay đang chia thành hai lớp rõ rệt. Một lớp minh bạch, được quản lý chặt chẽ nhưng gần như tê liệt và một lớp mờ ám nhưng vẫn hoạt động.
Xuất khẩu dầu Iran vẫn gần mức trước xung đột
Theo các ước tính thị trường, xuất khẩu dầu của Iran hiện vẫn duy trì trong khoảng 1,5–1,7 triệu thùng mỗi ngày, gần tương đương mức trước khi căng thẳng leo thang.
Chỉ riêng trong tháng 3, hơn 16 triệu thùng dầu được cho là đã đi qua eo Hormuz trong điều kiện đặc biệt này. Điều đó cho thấy điểm nghẽn quan trọng của thị trường dầu mỏ toàn cầu không hẳn bị đóng mà đang nằm dưới sự kiểm soát chặt chẽ hơn.
Trong bối cảnh Saudi Arabia, UAE và nhiều nhà xuất khẩu lớn ở vùng Vịnh gặp khó khăn trong việc duy trì các tuyến vận chuyển thông thường, Iran lại cho thấy khả năng duy trì dòng xuất khẩu ở mức đáng chú ý.
Mạng lưới vận chuyển trong “vùng xám”
Hệ thống hạm đội bóng tối dựa trên nhiều phương thức nhằm tránh sự giám sát thông thường. Các tàu có thể tắt hoặc thao túng tín hiệu định vị AIS, sử dụng công ty vỏ bọc để che giấu quyền sở hữu hoặc thực hiện các hoạt động chuyển dầu từ tàu sang tàu trên biển.
Một số tàu được đăng ký tại các quốc gia có quy định giám sát lỏng lẻo. Trong nhiều trường hợp, chúng “biến mất” khỏi hệ thống theo dõi trong những giai đoạn quan trọng của hành trình.
Các cảng của Iran, đặc biệt là đảo Kharg đóng vai trò điểm bốc dầu ban đầu. Sau đó, các tàu chở dầu có thể lưu trữ tạm thời trên biển tại khu vực vịnh Ba Tư trước khi chuyển sang tàu khác ở Ấn Độ Dương hoặc Đông Nam Á.
Trung Quốc hiện được xem là thị trường tiêu thụ chính của nhiều lô dầu trong hệ thống này. Khi dầu đến thị trường cuối cùng, nguồn gốc ban đầu thường đã bị che giấu thông qua nhiều bước trung gian.
Kho dầu nổi và tuyến xuất khẩu thay thế
Bên cạnh mạng lưới vận tải trên biển, Iran cũng được cho là đã tích lũy lượng lớn dầu lưu trữ ngoài khơi. Một số ước tính cho thấy có thể khoảng 140 triệu thùng dầu đang được giữ trên các tàu chở dầu ngoài biển.
Ngoài ra, nước này còn phát triển các tuyến xuất khẩu thay thế. Nổi bật là cảng Jask ở vịnh Oman, nơi cho phép xuất khẩu dầu mà không cần đi qua eo biển Hormuz. Công suất của cảng này được ước tính gần 1 triệu thùng mỗi ngày.
Sự kết hợp giữa lưu trữ nổi, vận tải bí mật và tuyến xuất khẩu thay thế tạo thành một mô hình xuất khẩu linh hoạt trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị.
Mâu thuẫn trong chính sách năng lượng toàn cầu
Một câu hỏi lớn đặt ra là vì sao hệ thống này chưa bị chặn hoàn toàn.
Theo nhiều chuyên gia, điều này phản ánh mâu thuẫn trong chính sách năng lượng toàn cầu. Mỹ và các đồng minh muốn hạn chế nguồn thu từ dầu của Iran, nhưng đồng thời cũng lo ngại việc loại bỏ hoàn toàn nguồn cung này khỏi thị trường có thể gây ra cú sốc lớn.
Trong bối cảnh khoảng 15–20% dòng chảy dầu và khí tự nhiên hóa lỏng toàn cầu đã bị gián đoạn bởi căng thẳng tại Hormuz, việc mất thêm nguồn cung có thể đẩy giá năng lượng tăng mạnh và gây bất ổn kinh tế.
Một cấu trúc thị trường dầu mỏ mới đang hình thành
Theo các nhà phân tích, hệ thống hạm đội bóng tối có thể đang báo hiệu một sự thay đổi sâu sắc trong cách thị trường dầu mỏ vận hành.
Hệ thống năng lượng toàn cầu ngày càng chia thành hai tầng: một hệ thống minh bạch tuân theo các quy tắc quốc tế và một hệ thống ít minh bạch hơn, nơi dòng chảy năng lượng phụ thuộc vào mạng lưới quan hệ và khả năng vận hành ngoài các khuôn khổ truyền thống.
Một số chuyên gia cho rằng việc kiểm soát thực tế eo biển Hormuz trong khi vẫn duy trì xuất khẩu đã giúp Iran chuyển từ vị thế một nhà sản xuất bị hạn chế sang vai trò “người gác cổng” đối với dòng chảy năng lượng trong khu vực.
Tuy nhiên, mô hình này cũng tiềm ẩn rủi ro lớn. Nhiều tàu trong hạm đội bóng tối đã cũ, thiếu bảo hiểm và không tuân thủ đầy đủ các tiêu chuẩn vận hành. Chỉ một tai nạn nghiêm trọng cũng có thể khiến nguồn cung dầu bị gián đoạn đáng kể, đồng thời gây ra hậu quả môi trường và phản ứng kiểm soát mạnh hơn từ các cơ quan quản lý.
if (pageSettings.allow3rd) admicroAD.unit.push(function () { admicroAD.show('admzonek1fs4xky') });
