Eo biển chiến lược đối mặt sóng gió: Biến động ở "Cổng nước mắt" Bab el-Mandeb

"Cổng nước mắt" Bab el-Mandeb là một tuyến đường thủy rộng 32 km, dài 112 km, nằm giữa vùng sừng châu Phi và mũi phía Nam của bán đảo Ả Rập. Eo biển này là "cửa Nam" của biển Đỏ, nối liền với vịnh Aden và Ấn Độ Dương.

Huyết mạch giao thương Á - Âu

Bab el-Mandeb có nghĩa là "Cổng nước mắt" hoặc "Cổng than khóc" trong tiếng Ả Rập. Hàng chục ngàn năm trước, Bab el-Mandeb có thể từng hẹp hơn và cạn hơn, mở ra cho người Homo sapiens một tuyến đường để di cư từ châu Phi sang lục địa Á - Âu, trước khi trở thành huyết mạch thông thương từ thời cổ đại cho đến hiện đại.

Theo National Geographic và Britannica, tầm quan trọng toàn cầu của "Cổng nước mắt" vốn đã được nâng lên sau năm 1869, với việc khai thông kênh đào Suez ở Ai Cập, nối liền vịnh Suez ở phía Tây Bắc biển Đỏ với Địa Trung Hải. Kênh đào này đã dẫn đến sự gia tăng đáng kể hoạt động vận chuyển hàng hóa trên biển Đỏ và qua eo biển Bab el-Mandeb, khiến khu vực này nhanh chóng trở thành tuyến đường vận chuyển ưa thích giữa châu Âu và châu Á. Tổ chức Hàng hải Quốc tế ước tính có tới 1/4 lượng hàng hóa vận chuyển trên thế giới đi qua tuyến đường này, tương đương vài tỉ tấn hàng mỗi năm. Trong số đó có khoảng 4,5 triệu thùng dầu mỗi ngày có nguồn gốc từ các nước vùng vịnh Ba Tư và châu Á - theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ.

Vì vậy, bất kỳ bất ổn nào đe dọa làm tắc nghẽn "Cổng nước mắt" cũng có thể gây nên cú sốc cho ngành năng lượng và chuỗi cung ứng toàn cầu. Không may, đó là một mối nguy hiểm đã và đang chực chờ!

Lịch sử không yên bình

Tên gọi "Cổng nước mắt" được cho là ám chỉ những hiểm nguy khi di chuyển qua eo biển hẹp này, nơi đầy rẫy dòng chảy ngược, gió khó lường, rạn san hô và bãi cạn. Nhiều tàu thuyền trong các thế kỷ và thiên niên kỷ trước đã bị đắm ở Bab el-Mandeb.

Thời hiện đại, sự nguy hiểm của eo biển này lại xuất phát chủ yếu từ con người. Ngay cả lúc yên bình, các tàu hiện đại cũng phải đối mặt với nguy hiểm từ thủy lôi còn sót lại từ các cuộc xung đột trong quá khứ.

Trong Chiến tranh Yom Kippur giữa Ai Cập và Israel năm 1973, các tàu chiến Ai Cập đã phối hợp với các đồng minh của mình ở Nam Yemen để phong tỏa các tàu chở dầu đang trên đường đến Israel qua Bab el-Mandeb, gây nhiều khó khăn cho ngành năng lượng. Đầu thế kỷ XXI, nạn cướp biển trở thành mối lo ngại lớn ở vùng biển xung quanh "Cổng nước mắt", đặc biệt là do tình trạng bất ổn ở Somalia. Các cuộc tuần tra hải quân quốc tế đã được triển khai để bảo vệ tàu thuyền thương mại.

Năm 2023, lực lượng Houthi ở Yemen, một trong các lực lượng ủy nhiệm của Iran ở Trung Đông, gây ra sóng gió lớn tại khu vực này trong cuộc đối đầu với Israel, khiến lưu lượng giao thông qua eo biển giảm đến một nửa và nhiều hãng vận tải buộc phải chuyển hướng tàu, đi tuyến đường vòng qua mũi Hảo Vọng ở châu Phi, làm tăng đáng kể thời gian, quãng đường vận chuyển cũng như chi phí.

Giờ đây, tháng 4-2026, khi căng thẳng giữa Mỹ và Iran gia tăng trở lại sau thời gian ngừng bắn ngắn ngủi, Houthi lại đe dọa phong tỏa Bab el-Mandeb một lần nữa. Ông Mohammed Mansour, thứ trưởng thông tin trong bộ máy do Houthi lãnh đạo tại Yemen, nói với đài truyền hình Al-Araby rằng các bước đi của nhóm này được "tính toán kỹ lưỡng để có hiệu quả và gia tăng áp lực lên Israel và Mỹ", với biển Đỏ, vịnh Aden và eo biển Bab el-Mandeb "sẽ nằm trong số những lựa chọn" được sử dụng làm đòn bẩy chiến lược.

Cuộc chiến hai eo biển

Nếu Houthi một lần nữa "động tay" vào Bab el-Mandeb, sẽ xuất hiện điều mà Tổ chức Nghiên cứu Khủng hoảng quốc tế (trụ sở tại Bỉ) gọi là "cuộc chiến hai eo biển" - do kết hợp với tình thế bế tắc giữa hai đầu phong tỏa Mỹ - Iran ở eo biển Hormuz.

Kịch bản khó lường này xuất hiện vào thời điểm có tới 11% lượng dầu thô vận chuyển bằng đường biển toàn cầu đang đi qua cảng Yanbu của Ả Rập Saudi trên bờ biển Đỏ. Song, khác với thập niên 1980, các khách hàng dầu mỏ chính của Ả Rập Saudi hiện nay nằm ở Đông Á, thay vì châu Âu hay châu Mỹ, mà các chuyến tàu hướng tới châu Á phải đi xuống phía Nam qua biển Đỏ dọc theo bờ biển Yemen.

Houthi có thể cắt giảm hoặc chấm dứt các hoạt động xuất khẩu này dễ như trở bàn tay, chỉ với một cuộc tấn công vào một tàu thương mại, ngay cả khi tàu đó không liên quan đến Ả Rập Saudi. Houthi không cần tới tên lửa tiên tiến để làm được điều này: Một số cuộc tấn công hiệu quả nhất của họ trong giai đoạn 2023-2025 là do các đội đổ bộ bằng tàu nhỏ hoặc trực thăng ra tay.

Thực tế hơn 3 năm qua chứng minh nỗ lực ngăn chặn bàn tay của Houthi không hề dễ dàng. Liên minh châu Âu từng triển khai Chiến dịch Aspides vào đầu năm 2024 để bảo vệ tàu thương mại trên biển Đỏ. Aspides đã hộ tống được vài trăm tàu đi qua vùng biển này cho đến hết năm 2024, con số quá ít ỏi nếu so với lưu lượng thường niên hơn 22.000 tàu trước xung đột. Một số tàu hải quân Đức thậm chí phải đi vòng qua mũi Hảo Vọng do không tìm được đủ tàu hộ tống và thiếu khả năng tự phòng thủ.

Hai chiến dịch liên tiếp của Mỹ cùng các đồng minh như Anh và Israel cũng không khá hơn. Chiến dịch Người bảo vệ thịnh vượng (kéo dài 15 tháng dưới thời cựu Tổng thống Joe Biden) và chiến dịch quyết liệt hơn Kỵ binh Dũng mãnh (Rough Rider - kéo dài 52 ngày dưới thời Tổng thống Donald Trump) gây nhiều thiệt hại cho Houthi nhưng không đạt được các mục tiêu chiến lược.

Tính đến nay, dù đã khoảng 1 năm kể từ khi Mỹ đạt được thỏa thuận với Houthi nhưng tự do hàng hải vẫn chưa được khôi phục hoàn toàn tại biển Đỏ, với lưu lượng vận tải giảm khoảng 60% so với trước tháng 10-2023.