Năm 2022, cư dân tại một số bang của Mỹ như Florida hay California đã chứng kiến một sự kiện kỳ lạ. Các nhà khoa học nước này thả hơn 2,4 tỷ con muỗi vào môi trường tự nhiên. Năm 2023, Mỹ tiếp tục thả hơn 40 triệu con đực tại Hawaii.
Hành động này thoạt nghe có vẻ phản khoa học, thậm chí gây lo ngại cho cộng đồng, bởi muỗi vốn là loài côn trùng trung gian làm lây truyền nhiều căn bệnh nguy hiểm như sốt xuất huyết, Zika hay sốt vàng da.
Tuy nhiên, đây là một phần trong chiến lược bảo vệ sức khỏe cộng đồng bằng chính những cá thể muỗi được tinh chỉnh đặc biệt.
Suốt 4 năm qua, Mỹ thả hàng tỷ con muỗi vào tự nhiên. (Ảnh: Adobe)
Phương pháp này dựa trên việc sử dụng muỗi biến đổi gene hoặc muỗi mang vi khuẩn đặc hữu để làm suy yếu khả năng duy trì nòi giống của quần thể muỗi hoang dã . Thay vì sử dụng hóa chất diệt côn trùng vốn ngày càng kém hiệu quả do hiện tượng kháng thuốc, các nhà khoa học đang dùng chính thiên nhiên để điều chỉnh thiên nhiên.
Việc thả hàng tỷ con muỗi biến đổi gene hoặc mang vi khuẩn đặc hữu có những tác dụng sau:
Kiểm soát quần thể muỗi
Lý do hàng đầu cho việc thả muỗi chính là để kiểm soát sự bùng nổ của loài muỗi Aedes aegypti, thủ phạm chính lây truyền các bệnh virus nguy hiểm. Trong nhiều thập kỷ qua, phương pháp truyền thống là phun thuốc muỗi trên diện rộng.
Tuy nhiên, loài muỗi đã tiến hóa để thích nghi và kháng lại nhiều loại hóa chất phổ biến. Việc thả hàng tỷ con muỗi đực biến đổi gen vào môi trường tạo ra một cơ chế diệt trừ từ bên trong.
Drone thả muỗi tại Hawaii. (Ảnh: Adam Knox)
Những con muỗi đực này không đốt người (vì chỉ muỗi cái mới hút máu) sẽ đi tìm và giao phối với muỗi cái hoang dã. Kết quả của sự giao phối này là các thế hệ sau sẽ không thể sống sót đến tuổi trưởng thành hoặc không có khả năng sinh sản, từ đó làm giảm mật độ quần thể muỗi một cách tự nhiên và bền vững.
Ngăn chặn sự lây lan
Các dự án này có mục tiêu là bảo vệ sức khỏe con người trước những mối đe dọa từ virus. Các đợt bùng phát dịch Zika, sốt xuất huyết hay virus West Nile tại Mỹ đã gây ra những hệ lụy nghiêm trọng về cả sức khỏe lẫn kinh tế.
Bằng cách triệt tiêu nòi giống muỗi có trong môi trường, xác suất người dân bị muỗi đốt và nhiễm bệnh sẽ giảm xuống đáng kể. Việc thả muỗi trên quy mô hàng tỷ con đảm bảo rằng muỗi đực được tinh chỉnh có ưu thế về số lượng so với muỗi đực hoang dã, giúp tối đa hóa tỷ lệ giao phối thành công và triệt tiêu nguồn lây bệnh hiệu quả hơn bất kỳ biện pháp thủ công nào.
Chỉ có muỗi cái mới đốt người, nên các khoa học thả muỗi đực đặc biệt để là thức ăn cho động vật và triệt tiêu nòi giống. (Ảnh: iStock)
Giải pháp thân thiện
Một trong những ưu điểm lớn nhất khiến chính phủ Mỹ ưu tiên phương pháp này chính là tính an toàn đối với môi trường. Phun thuốc diệt muỗi không chỉ tiêu diệt muỗi mà còn làm hại đến các loài côn trùng có lợi như ong, bướm và ảnh hưởng đến nguồn nước cũng như sức khỏe con người.
Ngược lại, việc thả muỗi biến đổi gen chỉ tác động duy nhất đến loài mục tiêu. Các loài động vật ăn muỗi như chim, dơi hay ếch vẫn có nguồn thức ăn dồi dào từ những con muỗi này mà không lo bị nhiễm độc hóa học. Đây được coi là bước tiến trong việc bảo tồn đa dạng sinh học trong khi vẫn giải quyết được vấn đề dịch bệnh.
Triệt tiêu virus gây bệnh
Việc thả muỗi còn là một thử nghiệm quy mô lớn cho các công nghệ sinh học hiện đại, tiêu biểu là kỹ thuật sử dụng vi khuẩn Wolbachia hoặc gen tự giới hạn. Với muỗi mang vi khuẩn Wolbachia, vi khuẩn này sẽ cạnh tranh với các loại virus như sốt xuất huyết bên trong cơ thể muỗi, khiến virus không thể nhân lên và lây truyền sang người.
Khi thả những con muỗi này ra, chúng sẽ truyền vi khuẩn cho quần thể địa phương, biến loài muỗi từ vật trung gian truyền bệnh thành một loài vô hại. Mỹ đang đi đầu trong việc ứng dụng các giải pháp công nghệ cao này để thay thế các phương thức truyền thống lạc hậu, mở ra kỷ nguyên mới cho y tế dự phòng.
Những chú muỗi được triệt tiêu virus gây bệnh trước khi thả vào thiên nhiên. (Ảnh: NYP)
Giảm chi phí y tế
Mặc dù chi phí ban đầu để nghiên cứu và sản xuất hàng tỷ con muỗi trong phòng thí nghiệm là rất lớn, nhưng về lâu dài, đây lại là giải pháp tốt cho kinh tế. Việc duy trì các đội ngũ phun thuốc liên tục, chi phí điều trị cho hàng ngàn bệnh nhân nhiễm virus và tổn thất lao động do dịch bệnh, gây ra gánh nặng khổng lồ đối với ngân sách bang và liên bang.
Bằng cách thiết lập một hệ thống tự kiểm soát trong tự nhiên thông qua việc thả muỗi, tần suất các chiến dịch phun thuốc giảm xuống và nguy cơ dịch bệnh bùng phát diện rộng cũng thấp đi. Khoản đầu tư thông minh này giúp con người chung sống an toàn hơn với thiên nhiên.
Việc thả hàng tỷ con muỗi vào môi trường tự nhiên tại Mỹ không phải là hành động gây hại, mà là chiến dịch khoa học có tính toán kỹ lưỡng. Thông qua việc tận dụng cơ chế sinh học tự nhiên, con người đang dần tìm ra cách khắc chế những loài côn trùng gây hại mà không cần phá hủy sự cân bằng của hệ sinh thái.
Những thành công bước đầu tại Florida và các khu vực thử nghiệm khác đang mở ra hy vọng về một thế giới không còn nỗi lo về các căn bệnh do muỗi truyền nhiễm.
