Scotland không ghi nhận ca ung thư cổ tử cung nào ở nhóm phụ nữ được tiêm đủ vaccine HPV khi 12-13 tuổi, sau hơn 15 năm triển khai chương trình tiêm chủng học đường. Dữ liệu do Public Health Scotland công bố năm 2024 được xem là một trong những bằng chứng rõ ràng nhất cho thấy vaccine HPV có thể giúp một thế hệ phụ nữ giảm mạnh nguy cơ mắc ung thư cổ tử cung.
Kết quả này củng cố thêm bằng chứng tại nhiều nước châu Âu rằng ung thư cổ tử cung có thể trở thành bệnh hiếm gặp nếu trẻ được tiêm vaccine HPV sớm, phụ nữ được sàng lọc định kỳ và các tổn thương tiền ung thư được điều trị kịp thời.
Ukraine đưa vaccine HPV vào chương trình tiêm chủng quốc gia. Ảnh: WHO
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), để loại trừ ung thư cổ tử cung như một vấn đề sức khỏe cộng đồng, các quốc gia cần đưa tỷ lệ mắc bệnh xuống dưới 4 ca trên 100.000 phụ nữ mỗi năm. WHO đặt mục tiêu đến năm 2030 các nước đạt 90% trẻ gái được tiêm đủ vaccine HPV trước 15 tuổi, 70% phụ nữ được sàng lọc bằng xét nghiệm hiệu quả cao ở tuổi 35 và 45, cùng 90% phụ nữ có tổn thương tiền ung thư hoặc ung thư xâm lấn được điều trị, quản lý phù hợp.
Tại Anh, nghiên cứu đăng trên The Lancet cho thấy chương trình tiêm HPV quốc gia giúp giảm 87% tỷ lệ ung thư cổ tử cung ở nhóm được mời tiêm vaccine khi 12-13 tuổi. Tỷ lệ tổn thương tiền ung thư cổ tử cung mức độ cao, hay CIN3, cũng giảm 97% ở nhóm này. Mức giảm thấp hơn ở các nhóm tiêm muộn hơn, cho thấy hiệu quả bảo vệ cao nhất khi tiêm trước thời điểm có nguy cơ phơi nhiễm HPV.
Ở Đan Mạch, chương trình tiêm HPV miễn phí được triển khai cho trẻ gái từ năm 2008-2009, sau đó mở rộng cho trẻ trai từ năm 2019. Nghiên cứu đăng trên Eurosurveillance năm 2025 cho thấy trước khi có chương trình tiêm chủng, tỷ lệ nhiễm HPV 16 và 18, hai type nguy cơ cao liên quan nhiều đến ung thư cổ tử cung, dao động 15-17%. Đến năm 2021, tỷ lệ này giảm xuống dưới 1% ở nhóm phụ nữ đã tiêm vaccine.
Đáng chú ý, tỷ lệ nhiễm HPV 16 và 18 ở nhóm chưa tiêm vaccine tại Đan Mạch cũng giảm còn khoảng 5%. Kết quả này gợi ý hiệu ứng miễn dịch cộng đồng, khi việc tiêm chủng rộng rãi làm giảm lưu hành virus trong dân số, qua đó gián tiếp giảm nguy cơ lây nhiễm cho cả người chưa tiêm.
Tại Thụy Sĩ, các dữ liệu dịch tễ cũng cho thấy tỷ lệ mắc ung thư cổ tử cung giảm dần trong nhiều thập kỷ, nhờ kết hợp tiêm vaccine HPV, sàng lọc và điều trị tổn thương tiền ung thư. Cách tiếp cận toàn diện này giúp hạn chế nguy cơ các tổn thương do HPV tiến triển thành ung thư xâm lấn.
Những kết quả tại Scotland, Anh, Đan Mạch, Thụy Sĩ và nhiều quốc gia khác khiến mục tiêu loại trừ ung thư cổ tử cung ở châu Âu trở nên khả thi hơn. Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh châu Âu (ECDC) cho biết ba quốc gia gồm Iceland, Bồ Đào Nha và Na Uy đã đạt mục tiêu 90% trẻ gái được tiêm HPV trước 15 tuổi. Hiện các nước EU/EEA đều khuyến nghị tiêm vaccine HPV cho cả trẻ gái và trẻ trai trong chương trình tiêm chủng.
Người dân tiêm ngừa vaccine HPV tại Hệ thống Tiêm chủng VNVC. Ảnh: Bình An
Theo ECDC, những tiến bộ này cho thấy khi các quốc gia đầu tư bền bỉ vào tiêm chủng, kết quả phòng ung thư có thể đo lường rõ rệt. Vaccine HPV không chỉ giúp giảm nhiễm các type HPV nguy cơ cao, mà còn kéo giảm tổn thương tiền ung thư và ung thư cổ tử cung ở các nhóm dân số được tiêm sớm.
Tuy nhiên, các chuyên gia nhấn mạnh vaccine HPV không thay thế hoàn toàn sàng lọc ung thư cổ tử cung. Vaccine hiện có hiệu quả cao với nhiều type HPV nguy cơ cao, nhưng không bao phủ toàn bộ các type có thể liên quan đến ung thư. Vì vậy, phụ nữ vẫn cần tham gia sàng lọc định kỳ theo khuyến cáo, kể cả khi đã tiêm vaccine.
Chiến lược của châu Âu hiện không chỉ dừng ở tiêm chủng. Các quốc gia còn đẩy mạnh sàng lọc HPV, nâng chất lượng xét nghiệm, theo dõi người có kết quả bất thường và điều trị sớm tổn thương tiền ung thư. Đây là ba trụ cột giúp giảm số ca mắc mới, giảm tử vong và đưa ung thư cổ tử cung tiến gần nhóm bệnh có thể loại trừ bằng y tế dự phòng.
Từ các bằng chứng tại châu Âu, giới chuyên môn cho rằng tiêm HPV sớm, bao phủ rộng và duy trì sàng lọc là chìa khóa để kiểm soát ung thư cổ tử cung. Khi một thế hệ được bảo vệ từ tuổi thiếu niên bước vào tuổi trưởng thành, hiệu quả của vaccine không còn chỉ thể hiện ở tỷ lệ nhiễm virus giảm, mà đã bắt đầu được ghi nhận bằng số ca ung thư giảm rõ rệt.
