Tinh tinh lùn Kanzi - Ảnh: APE INITIATIVE
Khả năng tưởng tượng và chơi giả bộ từ lâu được xem là một trong những đặc điểm nhận thức nổi bật của con người. Trẻ từ khoảng hai tuổi đã có thể biến phòng ngủ thành lâu đài, tổ chức những buổi tiệc trà tưởng tượng và gán ý nghĩa mới cho các đồ vật quen thuộc.
Tuy nhiên, một nghiên cứu mới đây cho thấy nền tảng của trí tưởng tượng có thể không chỉ thuộc về loài người, mà còn tồn tại ở các loài linh trưởng khác, theo trang IFLScience ngày 6-2.
Ba thử nghiệm nhỏ
Để kiểm chứng, các nhà khoa học từ Đại học Johns Hopkins (Mỹ) phối hợp với Đại học St. Andrews (Scotland) tiến hành một thử nghiệm nhỏ với Kanzi, một con tinh tinh lùn đực nổi tiếng sống trong môi trường nuôi nhốt.
Câu hỏi mà các nhà khoa học đặt ra là: Kanzi có khả năng chơi giả bộ hay không, tức là hành động như thể một điều gì đó là có thật trong khi bản thân vẫn hiểu rằng nó không tồn tại. Đây là một dạng trí tưởng tượng trừu tượng, rất khó kiểm chứng ở động vật vì chúng không thể diễn đạt bằng ngôn ngữ.
Nhóm đã áp dụng các phương pháp vốn được dùng để nghiên cứu trẻ em, với một số điều chỉnh nhỏ. Họ tổ chức một "bữa tiệc trà giả" cho Kanzi: giả bộ rót nước từ bình vào hai chiếc cốc, sau đó giả bộ làm rỗng một cốc. Khi được hỏi muốn chọn cốc nào, Kanzi đã chỉ đúng cốc còn "nước tưởng tượng" trong 68% số lần thử nghiệm.
Để chắc chắn Kanzi không nhầm lẫn giữa thật và giả, nhóm tiến hành thử nghiệm tương tự với nước thật. Kết quả cho thấy Kanzi chọn cốc có nước thật gần 80% số lần, cho thấy nó có khả năng phân biệt rõ giữa nước ép thật và nước ép tưởng tượng.
Một thí nghiệm khác với "nho giả" cũng cho kết quả tích cực tương tự.
Cần thêm bằng chứng
Các kết quả trên cho thấy Kanzi có năng lực nhận thức để hình dung về những thứ không thực sự tồn tại - một khía cạnh quan trọng của trí tưởng tượng.
Nhóm nghiên cứu cho rằng khả năng này có thể đã xuất hiện từ 6 - 9 triệu năm trước, thời điểm con người và tinh tinh lùn có chung tổ tiên tiến hóa.
Tuy vậy, không phải tất cả các nhà khoa học đều hoàn toàn bị thuyết phục. Một số chuyên gia cho rằng vẫn cần thêm bằng chứng cho thấy Kanzi có thể chủ động giả bộ, chứ không chỉ phản ứng với hành động giả bộ của con người.
Ngoài ra, Kanzi lớn lên trong môi trường "nuôi nhốt" nên chưa thể khẳng định khả năng này phổ biến ở các loài vượn lớn khác trong tự nhiên.
Kanzi đã qua đời đầu năm 2025 ở tuổi 44, nhưng các nhà nghiên cứu tin rằng những phát hiện ở con tinh tinh này sẽ dẫn tới nhiều nghiên cứu sâu hơn, bao gồm việc sử dụng công nghệ theo dõi ánh mắt để tìm hiểu trí tưởng tượng ở các cá thể ít tiếp xúc với con người hơn.
Nghiên cứu góp phần củng cố quan điểm rằng động vật có đời sống nội tâm phong phú hơn nhiều so với những gì chúng ta từng nghĩ, và trí tưởng tượng, dù ở mức độ sơ khai, có thể không phải là đặc quyền riêng của loài người.
Nghiên cứu công bố trên tạp chí Science.
