Một quốc gia châu Âu nhỏ bé, dân số chỉ hơn 5,6 triệu người, lại khiến cả thế giới trầm trồ: Không chỉ khai thác dầu, Na Uy còn biến nó thành tài sản không bao giờ cạn kiệt.
Họ không tiêu hết, không đốt nhanh mà đầu tư thông minh, để cả con cháu mai sau đều được hưởng lợi.
Quỹ dầu mỏ lớn nhất hành tinh
Na Uy bắt đầu sản xuất dầu từ đầu những năm 1970 sau khi phát hiện mỏ dầu Ekofisk ở Biển Bắc. Ngày đó, thế giới đang trải qua cú sốc dầu thập niên 70, giá dầu tăng vọt, và Na Uy tuy nhỏ nhưng lại có được tài nguyên mà nhiều cường quốc ao ước.
Từ đó đến nay, dầu khí trở thành trụ cột của nền kinh tế Na Uy. Theo các số liệu quốc tế, ngành dầu và khí đốt hiện đóng góp khoảng 22% GDP, gần 48-51% tổng kim ngạch xuất khẩu và khoảng 27-32% nguồn thu ngân sách của chính phủ Na Uy, theo Norway EITI.
Chính phủ giữ vai trò chi phối trong ngành dầu khí và thu thuế khổng lồ từ hoạt động khai thác. Nhà nước sở hữu khoảng 67% cổ phần tại Equinor - tập đoàn năng lượng lớn nhất nước này, đồng thời áp mức thuế dầu khí lên tới khoảng 78%.
Nhưng điều thật sự khiến Na Uy khác biệt là cách họ quản lý dòng tiền từ dầu, không phải cách họ khai thác.
Na Uy thành lập Quỹ Tài sản Quốc gia (GPFN) từ năm 1990, tích lũy và đầu tư toàn bộ nguồn thu từ dầu mỏ, bao gồm thuế, phí cấp phép và cổ tức từ các công ty dầu khí để đảm bảo tương lai bền vững cho đất nước.
Điều đặc biệt quỹ được đầu tư hoàn toàn ra nước ngoài, từ cổ phiếu, trái phiếu đến bất động sản ở nhiều thị trường lớn như Mỹ, châu Âu và châu Á để giảm rủi ro phụ thuộc vào kinh tế nội địa.
Chính phủ Na Uy áp dụng một quy tắc ngân sách hướng dẫn chi tiêu quỹ dầu mỏ, theo đó tổng chi từ GPFN theo thời gian nên tương đương với lợi tức thực tế dự kiến của quỹ- hiện khoảng 3% mỗi năm.
Nguyên tắc này nhằm tránh chi tiêu hoang phí và giảm thiểu rủi ro làm méo mó nền kinh tế từ nguồn thu dầu khí.
Kể từ khoản chuyển tiền đầu tiên vào quỹ năm 1996, giá trị quỹ đã tăng không ngừng, đến cuối năm 2025 đạt khoảng 21.27 nghìn tỷ kroner Na Uy (khoảng 2,2 nghìn tỷ USD) và là quỹ tài sản lớn nhất thế giới.
Nhờ quỹ dầu mỏ khổng lồ, Na Uy chẳng khác gì một quốc gia - tập đoàn đầu tư toàn cầu, nắm giữ cổ phần trong gần 1,5% mọi công ty niêm yết trên thế giới và sở hữu cả “núi” bất động sản quốc tế.
Tư duy trí tuệ về dầu mỏ: Từ khoáng sản đến tài sản lâu dài
Khác với nhiều nước xuất khẩu dầu khác, Na Uy không tiêu xài hoang phí ngay khi thu được thu nhập dầu mỏ. Họ hiểu một bài học đắt giá: dầu một ngày sẽ hết nhưng cách đầu tư khôn ngoan có thể tồn tại mãi.
Kết quả là Quỹ dầu mỏ hỗ trợ gần như toàn bộ hệ thống phúc lợi xã hội: y tế, giáo dục, lương hưu và phúc lợi công cộng khác. Ngân sách quốc gia không bị phụ thuộc hoàn toàn vào giá dầu vốn biến động thất thường. Ngay cả khi dầu mỏ giảm giá, Na Uy vẫn có “cỗ máy tạo tiền” chạy toàn cầu.
Trang tin CNBC từng bình luận, khi giá trị quỹ dầu mỏ tăng mạnh, “mọi người ở Na Uy đã trở thành triệu phú theo lý thuyết (tính theo đồng kroner)”.
Bởi vào thời điểm đó, giá trị quỹ tương đương hơn 1 triệu kroner cho mỗi công dân. Một số hãng tin khác cũng cho rằng nếu chia đều tài sản quỹ, mỗi người Na Uy sẽ sở hữu lượng tài sản trị giá hàng trăm nghìn USD.
Không chỉ giàu, Na Uy còn đặt tiêu chuẩn đạo đức cho quỹ. Quỹ này từ lâu đã loại trừ các khoản đầu tư vào ngành như thuốc lá, vũ khí bị cấm và các hoạt động vi phạm nhân quyền, đây là điều ít quốc gia dầu mỏ nào làm được.
Từ ngành công nghiệp dầu mỏ của Na Uy, có thể thấy tài nguyên thiên nhiên không quyết định tương lai, cách quản lý tài nguyên mới quyết định.
Trong khi nhiều nước dầu mỏ đốt tiền tiêu ngay, tạo phụ thuộc vào xuất khẩu dầu và dễ rơi vào “lời nguyền tài nguyên” thì Na Uy lại cho thấy một con đường khác biến tài nguyên hữu hạn thành tài sản bền vững vô hạn.
