Ngăn chặn thông tin chữa bệnh sai lệch

Nhận diện các phương pháp phi y tế

Tiến sĩ - bác sĩ (TS-BS) Bùi Minh Trạng, Giám đốc Viện Tim TP.HCM (nguyên Chánh thanh tra Sở Y tế TP.HCM), cho biết hiện có các loại hình phương pháp phi y tế phổ biến. Đó là liệu pháp thải độc, chế độ ăn đặc biệt, sử dụng vitamin hoặc thực phẩm chức năng liều cao; phương pháp "tự nhiên" thay thế điều trị chuẩn.

Theo TS Bùi Minh Trạng, sự gia tăng các phương pháp chữa bệnh phi y tế cùng bùng nổ mạng xã hội đang gây áp lực lớn cho hệ thống y tế. Thông tin sai lệch lan nhanh, khiến người dân trì hoãn điều trị, tăng nguy cơ biến chứng và giảm niềm tin vào y học chứng cứ. Tại VN, hiện tượng này chịu tác động từ y học cổ truyền, thương mại điện tử và mạng xã hội. Trong kỷ nguyên số, thông tin sức khỏe không còn thuộc riêng giới chuyên môn, nhưng lại thiếu kiểm chứng. Khái niệm "infodemic" do Tổ chức Y tế thế giới (WHO) nêu trong đại dịch Covid-19 mô tả tình trạng dư thừa thông tin, gây khó khăn cho việc tiếp cận nguồn tin đáng tin cậy, đồng thời thúc đẩy các phương pháp chữa bệnh thiếu cơ sở khoa học lan rộng.

MINH HỌA: DAD

Nhiều nghiên cứu cho thấy tỷ lệ nội dung y tế sai lệch trên mạng xã hội đang ở mức đáng báo động, đặc biệt trong các lĩnh vực như ung thư, vắc xin và dinh dưỡng. Các nền tảng như TikTok, YouTube và Instagram trở thành nguồn thông tin chính của một bộ phận lớn người dùng, trong đó nội dung thiếu bằng chứng lại thường có mức lan truyền cao hơn.

TS-BS Bùi Minh Trạng nhấn mạnh một đặc điểm đáng chú ý là sự xuất hiện của những "người có ảnh hưởng" cung cấp thông tin y tế nhưng không có nền tảng chuyên môn. Những cá nhân này thường sử dụng cách truyền đạt cảm xúc, đơn giản hóa vấn đề để thu hút người theo dõi, từ đó làm tăng nguy cơ hiểu sai kiến thức y khoa.

Ở VN, việc sử dụng y học cổ truyền khá phổ biến, song ranh giới giữa phương pháp chính thống và không kiểm chứng còn mờ nhạt. Điều này tạo điều kiện cho nhiều sản phẩm và liệu pháp chưa đạt chuẩn lưu hành trên thị trường.

Hiện các nền tảng như Facebook, TikTok và Zalo đang là kênh chính để quảng bá các sản phẩm như "thuốc gia truyền", thực phẩm chức năng hay liệu pháp chưa được kiểm chứng. Nội dung quảng cáo thường dựa vào lời chứng thực cá nhân, cam kết hiệu quả tuyệt đối hoặc đưa ra thông tin sai lệch về cơ chế bệnh, thậm chí khuyến khích người bệnh không cần đến cơ sở y tế. Dù đã có quy định pháp lý liên quan đến quảng cáo và kinh doanh sản phẩm y tế, việc giám sát trên môi trường số vẫn đối mặt nhiều thách thức như khó kiểm soát nội dung xuyên biên giới, thiếu nguồn lực và chế tài chưa đủ sức răn đe.

Đừng nhầm thực phẩm bổ sung với giải độc y khoa

Người tiêu dùng chỉ cần vào mạng xã hội gõ chữ "thải độc", "giải độc" hay còn gọi là detox… thì sẽ hiện ra hàng loạt kết quả. Những đường link sẽ dẫn đến những nội dung quảng cáo thải độc, thải độc tự nhiên, thải độc ruột, thải độc cà phê… Kèm theo đó là các sản phẩm, phương pháp được rao bán và được cho là có công dụng.

ẢNH: CHỤP MÀN HÌNH

TS-BS Nguyễn Quang Huy, Trưởng khoa Ngoại tổng quát, Bệnh viện Nhân dân 115 (TP.HCM), cho biết hiện nhiều sản phẩm quảng cáo thải độc trên thị trường thực chất là thực phẩm bổ sung, không phải thuốc. Thành phần thường là chiết xuất từ các loại thực vật. Tuy nhiên, khái niệm "detox" trong các sản phẩm này không mang ý nghĩa y khoa chuẩn.

"Về mặt sinh lý, cơ thể con người vốn đã có hệ thống giải độc tự nhiên. Gan, thận và ruột đảm nhiệm các chức năng chuyển hóa và đào thải độc chất thông qua mật và nước tiểu. Vì vậy, việc lạm dụng các sản phẩm gắn mác thải độc có thể dẫn đến nhiều hiểu lầm", TS-BS Nguyễn Quang Huy nói.

Theo TS Huy, một trong những nguy cơ đáng lo ngại là người bệnh trì hoãn điều trị chính thống. Với các bệnh lý như gan nhiễm mỡ, viêm gan hay u gan, việc tin vào sản phẩm "detox" thay vì điều trị theo phác đồ có thể gây hậu quả nghiêm trọng. Bên cạnh đó, một số thành phần trong thực phẩm bổ sung có thể tương tác với thuốc điều trị, đặc biệt là thuốc chống đông, thuốc tiểu đường hoặc các thuốc chuyển hóa qua gan. Người sử dụng cũng có thể gặp tác dụng phụ như rối loạn tiêu hóa (đầy bụng, tiêu chảy) hoặc dị ứng, dù hiếm gặp.

"Trong y khoa, giải độc là khái niệm rõ ràng, chỉ việc loại bỏ hoặc trung hòa các chất độc đã được xác định trong những tình huống cụ thể. Ví dụ như ngộ độc thuốc (paracetamol, morphin), ngộ độc rượu, ngộ độc kim loại nặng (chì, thủy ngân), hoặc các trường hợp suy gan, suy thận dẫn đến tích tụ độc chất. Các phương pháp giải độc đúng nghĩa trong đời sống thực chất là hỗ trợ chức năng gan - thận, tức nền tảng sinh lý tự nhiên của cơ thể. Điều này bao gồm uống đủ nước, hạn chế rượu bia và thuốc không cần thiết, kiểm soát đường huyết và mỡ máu", TS Huy nói.

Ngược lại, nhiều phương pháp thải độc phổ biến như uống nước ép trong vài ngày, nhịn ăn cực đoan, sử dụng than hoạt tính thường xuyên hay "làm sạch gan" bằng thảo dược không có cơ sở khoa học rõ ràng, thậm chí tiềm ẩn rủi ro.

Cảnh báo từ thực tế điều trị

PGS-TS Phan Minh Hoàng, Chủ tịch Hội Thầy thuốc trẻ TP.HCM (Giám đốc Bệnh viện Phục hồi chức năng - điều trị bệnh nghề nghiệp TP.HCM), khẳng định chủ trương siết chặt quản lý thông tin sức khỏe của Bộ Y tế là hoàn toàn cần thiết trong bối cảnh hiện nay. Mạng xã hội xuất hiện ngày càng nhiều nội dung thiếu kiểm chứng, thậm chí sai lệch, gây ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng.

Thực tế ghi nhận hàng loạt trào lưu phản khoa học đang lan truyền mạnh, như uống nước cốt chanh kéo dài để thải độc; nhịn ăn nhiều ngày, hoặc phơi nắng liên tục với niềm tin có thể "thải độc", "diệt tế bào ung thư". Tuy nhiên, các phương pháp này không có cơ sở khoa học, thậm chí tiềm ẩn nhiều nguy cơ.

Cụ thể, theo ông, nước chanh chứa hàm lượng a xít cao, nếu sử dụng thường xuyên khi bụng đói có thể gây tổn thương niêm mạc dạ dày. Trong khi đó, việc nhịn ăn kéo dài khiến cơ thể suy kiệt, thiếu năng lượng, rối loạn chuyển hóa. Nếu kết hợp với phơi nắng nhiều giờ, cơ thể còn đối mặt nguy cơ mất nước nghiêm trọng, gia tăng lão hóa và tổn thương tế bào.

"Đáng chú ý, một số quan điểm sai lầm cho rằng "bỏ đói" có thể tiêu diệt tế bào ung thư. Đây là nhận định nguy hiểm, vì tế bào ung thư có khả năng "tranh giành" dinh dưỡng từ cơ thể, phát triển dựa trên nguồn nuôi từ các tế bào lành. Khi cơ thể bị thiếu hụt dinh dưỡng, tế bào bình thường sẽ bị tổn thương trước, trong khi khối u vẫn tiếp tục tiến triển", PGS-TS Phan Minh Hoàng nói.

Không chỉ các trào lưu, tình trạng quảng cáo sai sự thật về thuốc và thực phẩm chức năng cũng gây hệ lụy đáng kể. Theo PGS-TS Phan Minh Hoàng, tại các bệnh viện, nhiều trường hợp nhập viện trong tình trạng xuất huyết tiêu hóa nặng sau thời gian dài tự ý sử dụng sản phẩm "bổ khớp", "thuốc gia truyền" được quảng cáo tràn lan. Qua khai thác bệnh sử, không ít sản phẩm bị phát hiện chứa corticoid - hoạt chất có thể giảm đau nhanh nhưng gây biến chứng nghiêm trọng nếu dùng kéo dài.

Một vấn đề khác là sự xuất hiện tràn lan của các "chuyên gia dinh dưỡng tự phong" trên mạng xã hội. Nhiều người không có chứng chỉ hành nghề, không làm việc tại cơ sở y tế, nhưng vẫn đưa ra lời khuyên điều trị cho các bệnh lý như tiểu đường, ung thư, kèm theo quảng bá và bán sản phẩm. Điều này dễ khiến người dân hiểu sai, áp dụng sai phương pháp, dẫn đến hậu quả đáng tiếc. Trong khi đó, theo nguyên tắc y khoa, dinh dưỡng là một phần của điều trị và cần được cá thể hóa cho từng bệnh nhân. Ví dụ, người mắc tiểu đường không chỉ kiểm soát lượng đường mà còn cần chia nhỏ bữa ăn (có thể 5 - 6 bữa/ngày), cân đối giữa tinh bột, đạm và chất béo theo chỉ định chuyên môn.

Giải pháp nào ?

Theo PGS-TS Phan Minh Hoàng, cần có chế tài mạnh đối với hành vi quảng cáo sai sự thật, đồng thời quy định rõ ràng về việc phát ngôn trong lĩnh vực y tế. Người cung cấp thông tin cần có chuyên môn, chứng chỉ hành nghề và được xác thực bởi cơ quan chức năng hoặc đơn vị y tế uy tín. Song song đó, cần đẩy mạnh truyền thông chính thống đến cộng đồng.

Theo đại diện Hội Thầy thuốc trẻ TP.HCM, thời gian tới hội sẽ tăng cường các hoạt động phổ biến kiến thức y khoa tại cơ sở, phối hợp với trạm y tế và khu dân cư để giúp người dân tiếp cận thông tin đúng, từ đó nâng cao khả năng tự bảo vệ sức khỏe. Về lâu dài, việc kết hợp giữa quản lý chặt chẽ thông tin và nâng cao nhận thức cộng đồng được xem là giải pháp căn cơ nhằm hạn chế những hệ lụy từ "ma trận" thông tin y tế trên không gian mạng.

Đồng quan điểm, TS-BS Bùi Minh Trạng cho rằng việc tăng cường truyền thông về khoa học dựa trên bằng chứng là một nhiệm vụ quan trọng. Các cơ quan y tế, các cơ sở đào tạo và đội ngũ nhân viên y tế cần đóng vai trò tích cực trong việc cung cấp thông tin chính xác và đáng tin cậy cho cộng đồng.

"Thật ra răn đe (xử phạt) chỉ là một phần trong chiến lược kiểm soát vấn đề này. Một chiến lược hiệu quả cần kết hợp giữa kiểm soát, truyền thông và giáo dục, với sự tham gia của nhiều bên liên quan. Quan trọng hơn, nó đòi hỏi sự thích nghi của hệ thống y tế với một môi trường thông tin ngày càng biến động", TS-BS Bùi Minh Trạng nói.

Theo TS Trạng, WHO đã nhấn mạnh vai trò của hợp tác liên ngành: y tế, công nghệ, truyền thông, khoa học hành vi. Trong đó vai trò của nền tảng công nghệ là: gắn nhãn nội dung sai lệch; giảm hiển thị thông tin độc hại; ưu tiên nguồn tin đáng tin cậy. Đối với y tế, cần truyền thông chủ động: các chuyên gia y tế cần tham gia mạng xã hội; cung cấp thông tin dễ hiểu; phản biện thông tin sai lệch. Không thể thiếu việc nâng cao hiểu biết sức khỏe, là yếu tố then chốt giúp người dân đánh giá thông tin để đưa ra quyết định đúng.

//Chèn ads giữa bài (runinit = window.runinit || []).push(function () { //Nếu k chạy ads thì return if (typeof _chkPrLink != 'undefined' && _chkPrLink) return; var mutexAds = '<zone id="l2srqb41"></zone>'; var content = $('[data-role="content"]'); if (content.length > 0) { var childNodes = content[0].childNodes; for (i = 0; i < childNodes.length; i++) { var childNode = childNodes[i]; var isPhotoOrVideo = false; if (childNode.nodeName.toLowerCase() == 'div') { // kiem tra xem co la anh khong? var type = $(childNode).attr('class') + ''; if (type.indexOf('VCSortableInPreviewMode') >= 0) { isPhotoOrVideo = true; } } try { if ((i >= childNodes.length / 2 - 1) && (i < childNodes.length / 2) && !isPhotoOrVideo) { if (i <= childNodes.length - 3) { childNode.after(htmlToElement(mutexAds)); arfAsync.push("l2srqb41"); } break; } } catch (e) { } } } }); function htmlToElement(html) { var template = document.createElement('template'); template.innerHTML = html; return template.content.firstChild; } if (window.pageSettings && pageSettings.allow3rd && (typeof window._isAdsHidden === 'undefined' || !window._isAdsHidden)) { if (!laNuocNgoai) { (function (w, q) { w[q] = w[q] || []; w[q].push(["_mgc.load"]); })(window, "_mgq"); } } (function() { if (!(window.pageSettings && pageSettings.allow3rd && (typeof window._isAdsHidden === 'undefined' || !window._isAdsHidden))) return; if (typeof window.laNuocNgoai === 'undefined' || !window.laNuocNgoai) return; // chỉ chạy khi laNuocNgoai true var containerSelector = 'div.detail-cmain'; var root = document.querySelector(containerSelector); if (!root) return; // Thu thập figure + p (p không nằm trong figure) var figures = Array.from(root.querySelectorAll('figure')); var paragraphs = Array.from(root.querySelectorAll('p')).filter(function(p){ return !p.closest('figure'); }); var elements = figures.concat(paragraphs); // NodeList vốn đã theo DOM order => không cần sort if (!elements.length) return; var target = elements[Math.floor(elements.length / 2)]; // giữa bài if (!target || !target.parentNode) return; var newDiv = document.createElement('div'); newDiv.id = 'taboola-mid-article-widget'; target.parentNode.insertBefore(newDiv, target.nextSibling); window._taboola = window._taboola || []; window._taboola.push({ mode: 'thumbnails-4x1', container: 'taboola-mid-article-widget', placement: 'Mid Article Widget', target_type: 'mix' }); })();