Nghiên cứu tâm lý cho thấy các mốc thời gian trong năm như sinh nhật, thứ Hai đầu tuần hoặc năm mới có thể đóng vai trò như những “điểm khởi đầu” về mặt tinh thần. Chúng giúp con người dễ suy ngẫm về cuộc sống và theo đuổi những mục tiêu mới. Hiện tượng này đã được mô tả hơn một thập kỷ trước với tên gọi “hiệu ứng khởi đầu mới”.
Tuy nhiên, ngày càng nhiều người đón năm mới với tâm thế kém nhiệt huyết hơn trước. Trong bối cảnh sức khỏe tinh thần suy giảm, đặc biệt ở giới trẻ, việc được yêu cầu hình dung về sự thay đổi đôi khi trở thành một gánh nặng. Nỗi lo về biến đổi khí hậu, bất ổn chính trị và bấp bênh kinh tế khiến ý tưởng “bắt đầu lại” trở nên xa vời, thậm chí thiếu thực tế.
Các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng thay đổi lặp đi lặp lại hoặc bị áp đặt có thể dẫn đến “mệt mỏi do thay đổi” - trạng thái kiệt sức cảm xúc làm giảm sự sẵn sàng tham gia vào các sáng kiến mới, ngay cả khi chúng mang ý nghĩa tích cực. Thay vì khơi dậy hy vọng, lời kêu gọi đổi mới có thể tạo ra sự hoài nghi, rút lui hoặc thờ ơ.
Khả năng tưởng tượng về tương lai không phải là vô hạn. Khi con người cảm thấy bị đe dọa hoặc thiếu kiểm soát, tư duy hướng tới tương lai sẽ bị thu hẹp. Thay vì hình dung nhiều khả năng, họ có xu hướng tập trung vào rủi ro, mất mát và những kịch bản tồi tệ nhất.
Vì vậy, nếu việc thay đổi trở nên khó khăn, vấn đề không nhất thiết nằm ở sự thiếu hy vọng hay trí tưởng tượng. Có thể chính hoàn cảnh khiến những năng lực đó khó vận hành.
Nghiên cứu của Giáo sư Vlad Glaveanu tại Trường Kinh doanh, Đại học Thành phố Dublin, tập trung vào khái niệm “tư duy khả năng” - cách con người nhận thức những điều có thể khác đi, khám phá lựa chọn thay thế và cảm thấy mình có thể hành động. Một nghiên cứu năm 2024 cho thấy các yếu tố này phải hỗ trợ lẫn nhau. Khi nhìn thấy cơ hội nhưng cảm thấy bất lực, hoặc có động lực nhưng không hình dung được phương án cụ thể, việc tạo ra thay đổi có ý nghĩa sẽ rất khó xảy ra.
Trong một nghiên cứu mà ông là đồng tác giả, các giáo viên tham gia chương trình phát triển chuyên môn được thông báo rằng họ sẽ chuyển đến tòa nhà mới do trường cũ bị phá dỡ. Dù đây có thể xem là cơ hội đổi mới, nhiều người lại báo cáo cảm giác mệt mỏi và giảm động lực. Phản ứng chủ đạo không phải hào hứng, mà là kiệt sức.
Ví dụ này cho thấy vì sao những “khởi đầu mới” trở nên khó khăn hơn trong bối cảnh hiện nay. Khi một thay đổi bị cảm nhận là thiếu công bằng, thiếu hỗ trợ hoặc tiềm ẩn rủi ro, con người có xu hướng phản kháng thay vì ủng hộ. Điều đó làm suy yếu khả năng đón nhận cơ hội mới.
Thực tế này cũng giúp lý giải vì sao nhiều quyết tâm năm mới không thành hiện thực. Chúng thường bị coi là phép thử ý chí cá nhân, trong khi thay đổi bền vững phụ thuộc nhiều hơn vào cách mục tiêu được thiết lập, hỗ trợ và tích hợp vào đời sống thường nhật.
Hàng thập kỷ nghiên cứu về thay đổi hành vi cho thấy động lực luôn chịu ảnh hưởng từ bối cảnh. Áp lực thời gian, căng thẳng tài chính, trách nhiệm chăm sóc gia đình hay ràng buộc thể chế đều giới hạn những gì con người có thể thay đổi, bất kể ý định ban đầu.
Thay vì theo đuổi những thay đổi ngoạn mục, có lẽ thực tế hơn là tự hỏi: trong những ràng buộc hiện có, đâu là thay đổi nhỏ khả thi? Tư duy khả năng không phải là phủ nhận giới hạn, mà là học cách sáng tạo trong chính những giới hạn đó.
Chẳng hạn, một người biết mình có ít thời gian và năng lượng có thể đặt mục tiêu đơn giản: thêm một buổi đi bộ 10 phút mỗi ngày, sau bữa trưa hoặc sau khi đưa con đến trường, rồi điều chỉnh hằng tuần tùy vào điều kiện thực tế.
Quan trọng hơn, việc hình dung tương lai không nhất thiết là hành trình cá nhân. Nghiên cứu về năng lực hành động tập thể cho thấy con người dễ duy trì thay đổi hơn khi trách nhiệm được chia sẻ trong gia đình, nơi làm việc hoặc cộng đồng. Thảo luận về giới hạn và khả năng cùng nhau có thể mở rộng những gì được xem là khả thi.
Ví dụ, một gia đình có thể cùng cam kết tăng số bữa ăn tự nấu, phân công người lên thực đơn, người nấu ăn, trẻ em chuẩn bị nguyên liệu. Khi trách nhiệm được phân bổ, thay đổi không còn là gánh nặng của một cá nhân.
Năm mới vẫn là một khoảnh khắc văn hóa giàu ý nghĩa. Nhưng trong một thế giới đầy bất ổn và mệt mỏi, sự đổi mới khó có thể đến từ áp lực phải “bắt đầu lại từ đầu” hay cố gắng nhiều hơn. Có lẽ, nó bắt đầu từ việc tưởng tượng khác đi: cùng với người khác, trong giới hạn thực tế, và bằng những thay đổi nhỏ nhưng bền vững.
