"Giữa đêm, trong chuồng bò tối om nồng nặc mùi phân và hơi ẩm, cán bộ về côn trùng phải ngồi bất động suốt nhiều giờ, để hở cánh tay cho muỗi đốt. Khi con muỗi vừa đáp xuống da, cán bộ nhanh tay dùng ống hút chuyên dụng bắt lại, cho vào lọ đánh dấu thời gian, địa điểm và chủng loài".
Đó không phải cảnh trong một chương trình sinh tồn mà là công việc thường ngày của những người nghiên cứu côn trùng y học - những “thợ săn muỗi” đang lần theo dấu vết của các dịch bệnh được PGS Hoàng Đình Cảnh - Viện trưởng Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương chia sẻ bên lề Hội nghị Côn trùng học quốc gia lần thứ 12 tổ chức ngày 21/5.
Theo PGS Cảnh, nhiều người chỉ xem muỗi là loại côn trùng gây phiền toái, không chỉ vậy, chúng còn là mắt xích trung gian của hàng loạt dịch bệnh nguy hiểm.
Muỗi Anopheles truyền bệnh sốt rét còn muỗi Aedes là vector chính gây sốt xuất huyết. Ngoài ra, nhiều loại côn trùng khác như rận, ve, bọ chét… cũng có thể mang mầm bệnh truyền sang người.
Từ điểm nóng sốt rét đến mục tiêu loại trừ bệnh
PGS Cảnh cho biết Việt Nam từng là một trong những quốc gia có số ca sốt rét rất cao, đặc biệt tại vùng rừng núi, vùng sâu vùng xa. Có thời điểm, mỗi năm ghi nhận hàng triệu ca mắc. Người bệnh thiếu máu nặng, gan lách to, nhiều trường hợp tử vong vì sốt rét ác tính.
Tuy nhiên, nhờ các nhà khoa học, nhân viên y tế hàng chục năm kiên trì chống dịch, từ giám sát ca bệnh, nghiên cứu tập tính muỗi đến phun hóa chất và bảo vệ người đi rừng, hiện chỉ còn khoảng 200-300 ca mỗi năm. Đây là thành tựu rất lớn mà nhiều quốc gia mong muốn nhưng chưa làm được. "Việt Nam đang hướng tới mục tiêu loại trừ hoàn toàn sốt rét vào năm 2030", PGS Cảnh nói.
Trái ngược với sốt rét, sốt xuất huyết hiện lại diễn biến ngày càng phức tạp. Trước đây, sốt xuất huyết thường bùng phát theo chu kỳ khoảng 5 năm/lần. Nhưng vài năm qua, dịch xuất hiện gần như quanh năm và lan rộng ở nhiều địa phương. Khí hậu nóng ẩm, mưa nhiều tạo điều kiện lý tưởng cho muỗi sinh sản. Đáng lo ngại hơn, muỗi truyền bệnh hiện không chỉ xuất hiện ở khu dân cư đông đúc hay vùng thu nhập thấp mà đã len vào cả các khu đô thị hiện đại.
“Muỗi thích nghi rất mạnh. Không phải ở nhà cao tầng hay khu cao cấp là tránh được sốt xuất huyết”, PGS Cảnh nhấn mạnh.
Để chặn dịch bệnh bắt buộc phải cắt đứt chuỗi lây truyền từ người bệnh sang muỗi rồi từ muỗi sang người lành thông qua diệt bọ gậy, diệt muỗi trưởng thành và phòng muỗi đốt.
Những 'thợ săn muỗi' trong bóng tối
Đằng sau những con số giảm dịch là công việc ít người biết tới của các nhà nghiên cứu côn trùng y học. Để hiểu tập tính của muỗi, họ lặn lội đến tận vùng sâu vùng xa, dựng bẫy ở bìa rừng, dưới gầm nhà sàn hoặc trong chuồng gia súc - nơi muỗi tập trung dày đặc nhất.
Có những nghiên cứu kéo dài suốt ngày đêm trong cả tuần để xác định loài muỗi nào xuất hiện, hoạt động vào thời điểm nào và đốt người ra sao.
“Trong nghiên cứu về muỗi, nhiều khi bắt buộc phải dùng người thật làm mồi nhử. Nhiệt độ và mùi cơ thể người mới thu hút được muỗi”, PGS Cảnh nói.
Ông kể, các cán bộ phải ngồi trong chuồng trâu, chuồng bò suốt 6 giờ giữa đêm rồi mới được đổi ca. Công việc không chỉ cực nhọc mà còn tiềm ẩn nguy cơ phơi nhiễm bệnh tật.
Hiện nay, các nhà khoa học Việt Nam còn phối hợp với nhiều viện nghiên cứu quốc tế để tìm hiểu sâu về vòng đời virus trong cơ thể muỗi, từ giai đoạn ấu trùng đến khả năng truyền bệnh. "Chỉ khi hiểu rõ vector truyền bệnh, chúng ta mới có thể chặn được dịch”, ông Cảnh nói.
