Nằm trên trục đường Quang Trung (phường Thông Tây Hội, TP.HCM), nhà thờ Hạnh Thông Tây hiện lên như một công trình cổ kính, khác biệt giữa đô thị đông đúc. Ít ai biết, đây là công trình gắn với gia đình của Nam Phương hoàng hậu, được xây dựng từ đầu thế kỷ XX.
Theo tìm hiểu, nhà thờ do ông Denis Lê Phát An - cậu ruột của Nam Phương hoàng hậu đứng ra xây dựng vào năm 1921, trên nền xứ đạo có từ năm 1861. Thời điểm đó, khu vực này còn là vùng ngoại thành, giáo dân thưa thớt, điều kiện khó khăn nên nhà thờ ban đầu khá đơn sơ. Chính vì vậy, ông Lê Phát An đã bỏ kinh phí lớn để dựng nên một công trình khang trang hơn.
Công trình được thi công trong khoảng ba năm bởi nhà thầu Pháp, mang phong cách kiến trúc Byzantine - hiếm có ở Việt Nam. Lối kiến trúc này nổi bật với mái vòm, hệ thống cửa sổ lớn lấy sáng và các chi tiết trang trí cầu kỳ.
Nhìn từ bên ngoài, nhà thờ gây ấn tượng với mái vòm chính cao khoảng 30m, phía trên là các thánh giá. Tháp chuông được xây bằng đá, từng cao 30m nhưng sau đó giảm xuống còn khoảng 19,5m vào năm 1952 do nằm gần sân bay Tân Sơn Nhất.
Bên trong thánh đường rộng hơn 500m², không gian được trang trí công phu với các mảng tranh ghép đá Mosaic, phù điêu và hệ cột vòm đối xứng.
Những ô cửa kính màu xen kẽ các bức chạm khắc thếp vàng, tái hiện các chặng đường khổ nạn của Chúa Jesus, tạo nên một không gian vừa trang nghiêm vừa nghệ thuật.
Mái vòm trung tâm - đặc trưng rõ nét của kiến trúc Byzantine. Không gian không mở ngang mà dồn lên cao, tạo cảm giác con người trở nên nhỏ bé trước sự thiêng liêng.
Khác với những nhà thờ Gothic quen thuộc, nơi đây không có quá nhiều tượng lớn mà kể chuyện bằng các mảng mosaic ghép đá. Những mảnh đá nhỏ, ánh kim, phản chiếu ánh sáng tự nhiên, khiến từng bức tường như chuyển động theo từng thời khắc trong ngày.
Tông vàng xuất hiện dày đặc trong các phù điêu và tranh ghép - một đặc trưng của Byzantine, biểu trưng cho ánh sáng thiêng và quyền năng thần thánh. Dưới ánh sáng xiên qua cửa kính màu, lớp vàng này không đứng yên mà như “sống”, khiến không gian trở nên huyền ảo.
Nguyên mẫu của công trình này là Vương cung thánh đường Thánh Vitale ở thành phố Ravenna, Italia.
Sau hơn một thế kỷ, ở tuổi 102, nhà thờ vẫn bảo lưu rõ nét phong cách Byzantine, điều không dễ tìm thấy giữa đô thị hiện đại.
Không chỉ là một công trình tôn giáo, nhà thờ trở thành nơi lưu giữ ký ức kiến trúc, nơi ánh sáng, đá và thời gian cùng kể một câu chuyện kéo dài hơn một thế kỷ.
