Tiết khí này kéo dài khoảng 15 ngày, đánh dấu giai đoạn thời tiết trong lành, đã qua đợt lạnh ẩm của mùa xuân nhưng chưa chạm tới cái nóng gay gắt đầu hè.
Theo chuyên gia văn hóa Phạm Đình Hải, tên gọi "Thanh minh" có nghĩa là trong sạch và sáng sủa. Đây là thời điểm khí dương hưng thịnh, vạn vật tràn đầy sức sống. Do đó, Thanh minh mang hai ý nghĩa lớn: Đạo hiếu (tảo mộ) và di dưỡng tinh thần (hội đạp thanh).
Việc tu sửa phần mộ vào thời điểm vượng khí nhất trong năm là cách con cháu giúp nơi yên nghỉ của tổ tiên luôn sạch sẽ, khang trang. Bên cạnh đó, các hoạt động ngoài trời, dã ngoại (giẫm lên cỏ xanh) giúp con người hòa mình vào thiên nhiên, tăng cường gắn kết gia đình và cộng đồng.
Trong phần hội "đạp thanh" thời xưa, mọi người ăn mặc chỉnh tề, tham gia các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thơ ca hò vè, các trò chơi dân gian. Nam nữ gặp gỡ, trao đổi tâm tình, hẹn ước.
Mỗi người đều muốn thể hiện rõ bản thân mình (thanh minh) để qua đó lựa chọn, cầu thân, kết bạn. Thời phong kiến, Tết Thanh minh là một dịp hẹn hò, xem mặt rất tốt của các gia đình, thanh niên nam nữ.
Người dân tảo mộ dịp đầu năm. Ảnh: An San
Hướng dẫn thực hành nghi thức
Chuyên gia Phạm Đình Hải cho biết, nghi lễ Thanh minh đề cao sự giản dị, lòng thành kính, không cầu kỳ về hình thức.
Về thời gian: Gia chủ có thể tiến hành tảo mộ vào bất kỳ ngày nào trong khoảng 15 ngày của tiết khí. Không nhất thiết phải xem ngày lành tháng tốt hay chọn giờ hoàng đạo. Quan trọng nhất là sắp xếp được thời gian để con cháu tề tựu đông đủ, tinh thần thoải mái.
Về lễ vật: Mâm cúng thường rất đơn giản, chỉ gồm: hương (nhang), hoa tươi, quả chín, trà, nước sạch và một ít vàng mã. Ở nhiều gia đình, chỉ cần một nén tâm nhang cũng đủ thể hiện lòng thành kính. Người dân được khuyến cáo hạn chế đốt vàng mã số lượng lớn để tránh lãng phí và bảo vệ môi trường.
Các bước tại mộ phần:
- Dâng hương, xin phép thần linh, thổ địa cai quản vùng đất trước khi dọn dẹp.
- Quét dọn, phát quang cỏ dại, đắp thêm đất và tu sửa những chỗ sạt lở, hư hỏng để phần mộ khang trang.
- Sau khi dọn dẹp xong, con cháu mới thắp hương tưởng nhớ gia tiên, mời tổ tiên thụ lộc.
Sau phần "lễ" là phần "hội", các gia đình thường tổ chức thụ lộc, ăn uống nhẹ nhàng ngay tại khuôn viên nghĩa trang (nếu cho phép) hoặc tổ chức dã ngoại cuối tuần. Điều này giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về cội nguồn và tự làm mới bản thân cả về thể chất lẫn tinh thần.
Bài văn khấn khi đi tảo một dịp Tết Thanh minh
Theo phong tục truyền thống, khi ra nghĩa trang, gia chủ không thể khấn trực tiếp gia tiên ngay mà phải tuân thủ nguyên tắc "xin phép thần linh trước, mời gia tiên sau".
Gia chủ thắp hương, chắp tay thành tâm khấn:
"Con lạy chín phương trời, mười phương chư Phật. Con kính lạy Hoàng Thiên Hậu Thổ, chư vị Tôn thần, ngài Bản xứ Thần linh Thổ địa, ngài Ngũ phương Ngũ thổ Long mạch cai quản khu vực này. Hôm nay nhân tiết Thanh minh, tín chủ con thành tâm sắm lễ, xin phép các ngài cho chúng con được dọn dẹp, tu sửa lại phần mộ của gia tiên họ... (tên họ của gia đình)."
Sau khi dọn dẹp xong, thắp hương lên mộ phần gia tiên và khấn:
"Con kính lạy gia tiên tiền tổ, hương linh cụ... (tên người đã khuất). Nhân tiết Thanh minh vượng khí, con cháu thành tâm sắm lễ, khang trang lại mộ phần, đắp bồi thổ địa. Cúi xin hương linh chứng giám lòng thành, thụ hưởng lễ vật, phù hộ độ trì cho gia đạo bình an, vạn sự hanh thông".
Chuyên gia văn hóa
